مستندی که در برنامه هفته جاری سه شنبه های مستند در خانه هنرمندان ایران به نمایش در می آید یک قسمت از سه گانه مستند «گادفری رجیو» فیلمساز امریکایی است که با ساخت و نمایش این تریلوژی معروف شد. این سه گانه، بیانیه ایست علیه جهان مدرن؛ تقابل و ضدیتی که می توان آن را حتی در نام فیلم های او نیز دید. سه فیلم: پواکاتسی و کویانیسکاتسی و ناگویاکاتسی که از زبان ها و ادبیات سرخپوستان وام گرفته شده اند. این سه گانه به روایت مفهوم جهان از منظر سرخپوستان می پردازد. مفهومی که معتقد است جهان، حلقه کاملی ست که همه اجزای آن به هم متصل اند ولی امروزه این خطِ ارتباطی از بین رفته است. شکسته شدن این خطوط ارتباطی را می توان در تصاویر رجیو به روشنی مشاهده کرد. بر هم خوردن تعادل جهان، که از دریچه دوربین رجیو می بینیم و انتخاب موزیک های او که بر قدرت اثرگذاری تصاویر می افزاید. در سه گانه رجیو همه چیز در خدمت جهان و کائنات است. حتی نگاه های خیره مردمانی که در سیل رو به تزایدِ مدرنیسم قربانی شده اند.

رجیو برای ساخت فیلم های خود بیشتر شبیه یک جامعه شناس عمل می کند تا یک فیلمساز. او گفته بود برای ساخت فیلم آخرم مثل یک راهب در خیابان ها پرسه می زدم و با افراد مختلف صحبت می کردم؛ از فرقه های مذهبی گرفته تا ولگردهای خیابانی. با مشاهده این سه گانه می توان با اخلاق خاص رجیو آشنا شد. او در سال 1972 به اتحادیه آزادی های داخلی نیومکزیکو برای طراحی برنامه مبارزات رسانه یی کمک کرد و توجه مردم را به مساله از بین رفتن حریم خصوصی و فراگیر شدن دوربین های مراقبت و نیز نظامی گری نیروی داخلی پلیس، بعد از جنگ ویتنام جلب نمود. رجیو برای مبارزات مدنی خود مدتی روزنامه چاپ کرد؛ یک روزنامه ارزان قیمت و سیاه و سفید. رجیو وقتی درباره گذشته خود صحبت می کند خود را یک چپ افراطی می داند. او در مصاحبه یی درباره فیلم های خود این گونه توضیح می دهد: من واقعا خودم را آدم معتبری نمی بینم، واقعا می‌گویم. من تحصیلات آکادمیک نداشته‌ام، چه از نظر فکری و چه از نظر سینمایی یا حتی از دید آوانگاردی. فیلم‌های من یگانگی و آغاز‌ها را نشان می‌دهند. آن‌ها در جرگه فیلم های تجربی قدرتمندی که در آرشیو سینمایی نیویورک می‌توانید پیدا کنید، قرار نمی گیرند. من رنج فراوانی از سوی آن‌ها متحمل می‌شوم، زیرا آن‌ها یا فیلم‌های مرا به صورت تبلیغاتی برداشت می‌کنند یا این که به عنوان فیلم هایی که زیادی زیبا ساخته شده‌اند. کلاً من دیدگاه کاملاً متفاوتی نسبت به زیبایی دارم. برایم مهم نیست در ‌‌نهایت این زیبایی مناسب کجاست. بگذارید داستان کوتاهی برایتان تعریف کنم: در اسطوره‌شناسی حیوانات، شیر ماده سرپا زایمان می‌کند و توله‌هایش را با نعره‌یی به دنیا و به زندگی پرت می‌کند و با آن نعره است که قلب آن‌ها را به زندگی بر می‌انگیزاند. ریشه و واژه‌های زیبایی و برانگیختن، در زبان یونانی خیلی به هم نزدیک هستند، یعنی تقریبا شبیه به هم. زیبایی نوعی برانگیختگی است و من می‌خواهم زیباییِ دیو در مقابل دلبر را نشان بدهم!

گادفری رجیو با ساخت سه گانه اش، نقش مهمی در سنت شکنی سینمای مستند داشته است. او ابتدا با «گویانیسکاتسی» یا زندگی خارج از توازن در1982، تابوها را شکست و باعث بحث گسترده یی در محافل هنری- سینمایی شد. فیلمبرداری زیبایی داشت و از موسیقی بی نظیری که ساخته فیلیپ گلاس موسیقیدان و هنرمند مینی مالیستِ آمریکایی است برخوردار بود. در زندگی خارج از توازن، فیلمساز بیانیه ای درباره بشریت ارائه می دهد. درباره انسان‌های امروز. فیلم گویانیسکاتسی با تصاویری از یک غار و دیوار نوشته های آن آغاز می شود. نقاشی هایی بر روی دیوارهاست که به نقاشی های سرخپوستان اشاره دارد و نجواهایی که اسم فیلم را به معنی زندگی دیوانه وار تکرار می کنند. سپس فیلم، کات می خورد و به یک موشک وصل می شود. موشکی که نماد مدرنیته است. در یک قسمت از این مستند به فیلم ادیسه فضایی کوبریک هم ارجاع داده می شود. ادیسه فضایی هم در مفهوم با مدرنیته مخالف است و حرفش همان حرف رجیو ست.

مستند «پوکواتسی» یا زندگیِ در حال نابودی (1998) دومین فیلم اوست. فیلمی که مذهب و آیین ها را هم در خودش دارد. خودِ گاد فری رجیو نیز انسانی مذهبی است و پیرو آیین بودا. به طوری که درباره اش آمده نزدیک به 14 سال در یک دِیر زندگی می کرده، جایی که آدم‌ها به محض ورود به آن جا حق صحبت نداشتند و باید روزه سکوت می گرفتند. نام این دو فیلم و فیلم بعدی از فرهنگ زبانی سرخپوستان گرفته شده‌است .قبیله یی بسیار مذهبی که در مرام شان، احترام به طبیعت و جانوران اهمیت بالایی دارد. آن ها معتقدند هیچ انسانی، حق آلوده کردن طبیعت و یا از بین بردن حیات را ندارد.

«ناگویاکاتسی» یا جنگ به جای نابودی، سومین و آخرین بخش از سه گانه رجیو است. در این فیلم، فیلمساز تاریخچه جنگ از پنج هزار سال قبل تا به امروز را پی می گیرد. جنگ های گذشته را از طریق نقاشی ها و سندهای به جای مانده، تصاویری از سربازان و تظاهرات خیابانی مردم نشان می دهد و نتایج فاجعه بار آن را بر محیط، انسان‌ها و طبیعت به تصویر در می آورد. از دیگر ویژگی های رجیو، پیگیری و مداومت در راه دستیابی به اهداف مورد نظر اوست. یعنی ادامه همان خط و ایجاد یک موج در مستند سازی جهان. او اکنون به یک سینماگر و مستندساز مولف تبدیل شده است. درج کردن امضای شخصی در سینمای مستند جهان کار بسیار مهمی ست که رجیو به خوبی از عهده آن بر آمده است…

رجیو در سه گانه خود، به خوبی سکون و پوچی را با انتخاب تصاویر مناسب نشان می دهد و به ما می گویدکه سرنوشت انسان بعد از آن همه دویدن و هیاهو چیزی جز تنهایی و مریضی و هزاران درد دیگر نیست. زیرا تکنولوژی، روح ندارد و نباید انسان ها برای رسیدن به پیشرفتِ بیشتر، نظم زندگی و طبیعت را بر هم زنند و به قول معروف از زبان شاعر ایرانی: «رهرو آن نیست که گه تند و گهی خسته رود- رهرو آن است که آهسته و پیوسته رود»….

شایان یادآوری است مستند بلند « ناگویاکاتسی» ساخته گادفری رجیو با حضور پژوهشگر، هنرمند و مستندساز پیشکسوت- محمدرضا اصلانی- در ساعت 18 روز سه شنبه 25 دی ماه جاری در تالار استاد شهناز خانه هنرمندان ایران به نمایش و نقد و بررسی در می آید و ورود برای همگان آزاد است.